آنکارا/سلنا صمدلی/ خبرگزاری آناتولی
حسین آخانی عضو هیئت علمی دانشکده علوم دانشگاه تهران در گفتوگوی اختصاصی با خبرگزاری آناتولی به بحران های زیست محیطی ایران مانند خشکی دریاچه ارومیه، ریزگردها، آلودگی هوا، کمبود منابع آب و نزاع مردم مناطق بر سر منابع رو به زوال آب و غیره پرداخت.
آخانی از کارشناسان و فعالان برجسته محیط زیست ایران درباره معضل خشکی دریاچه ارومیه در شمال غرب این کشور گفت:
«موضوع دریاچه ارومیه مسئله ای نیست که در عرض یک یا دو سال ایجاد شده باشد. این مسئله در خلال دو دهه روی داده است. بنابراین دریاچه ارومیه در عرض چند سال آینده نمی تواند احیا شود. باید بپذیریم که در این خصوص اشتباهاتی را مرتکب شده ایم. این راه اصلاح اشتباهات است».
آخانی درباره مهمترین چالشهای زیست محیطی امروز ایران هم تصریح کرد:
«چند چالش عمده زیست محیطی در ایران وجود دارد. یکی از مهمترین آنها مسئله آب هست. کاهش شدید منابع آبی به دلیل اشکالاتی که متعاقب مدیریت آب در ایران رخ داده است، افزایش جمعیت، توسعه شهرنشینی و غیره فشار زیادی را روی منابع آبی ایران ایجاد کرده است.
مسئله دیگر که مشکل بسیار بزرگی در ایران است موضوع ریزگردهاست. ریزگردها بخش وسیعی از ایران را تحت تاثیر قرار داده است. خصوصا مناطق غربی ما آسیب زیادی متحمل شده اند. ریزگردها البته فقط مشکل ایران نیست. در کل خاورمیانه این مشکل مشاهده می شود. اگر چاره ای برای ریزگردها اندیشیده نشود در حقیقت کل خاورمیانه آسیب خواهد دید.
یکی دیگر از مشکلات بسیار بزرگ ایران مسئله خشک شدن تالابها و دریاچه ها چون دریاچه ارومیه است. آن هم باز به مسئله آب و مدیریت آب و حتی گرمایش کره زمین بر می گردد. ضمن اینکه بالارفتن دما در خاورمیانه شرایط بسیار بحرانی را در منطقه ایجاد کرده و بر روی منابع آب تاثیر نهاده است».
وی درباره نقش شهروندان و مسئولین ایران در ایجاد چالش ها و بحران ها نیز اظهار داشت:
«ما دو مشکل بزرگ دیگر در ایران داریم که به اقدامات انسانی مربوط میشود. مسئله آلودگی شهرهای بزرگ ایران که به دلیل مصرف بی رویه سوختهای فسیلی و استفاده بیش از حد از وسایط نقلیه شخصی روی داده است. بیشتر شهرهای بزرگ ما با آلودگی هوا مواجه هستند. از این نظر آسیبهای زیادی دیده ایم.
مشکل بعدی ما مسئله آلودگی توسط زباله ها بخصوص زباله های پلاستیکی است. ما متاسفانه از جمله کشورهایی هستیم که به دلیل ارزان بودن بنزین و پلاستیک دچار افراط در استفاده از سوخت و پلاستیک شده ایم. این دو امر، طبیعت ما را بسیار زشت کرده و پر از آلودگی و پلاستیک کرده است».
او در پاسخ به این پرسش که «آلودگی ناشی از ریزگردها تا تهران رسیده و همچنان در حال پیشرفت است. آیا مسئولین در قبال این اوضاع اقداماتی را انجام داده اند؟ آیا اقدامات انجام شده موثر بوده و اساسا منشا ریزگردهای ایران کجاست و چیست؟» نیز گفت:
«موضوع ریزگردها در کانون توجه مسئولین و مردم قرار دارد. ادامه این وضعیت می تواند برای کشور آسیبهای خیلی جدی ای را به همراه داشته باشد. در سال های اخیر شناخت ما در مورد منشا ریزگردها زیاد شده است. در گذشته اغلب گفته میشد که ریزگردهای ایران منشا خارجی دارند. الان می دانیم که بخش قابل توجهی از ریزگردها منشا داخلی دارند.
خشک شدن تالاب ها عامل اصلی بروز ریزگردها است. در واقع ما راهی جز احیای مجدد تالاب ها نداریم. باید مشکلات موجود در مدیریت منابع آب را اصلاح کنیم. به نظر من باید حقابه تالاب ها داده شود. بخشی از ریزگردها نیز منشاء خارجی دارند که مسئله آن خیلی پیچیده است. اتفاقا ریزگردهایی که شما می بینید و به تهران هم میرسد عمدتا از خارج می آیند و مسئله مربوط به خاورمیانه است.
این منطقه در دو سه دهه اخیر دچار یک مشکل بزرگ شده است. در این مشکل بزرگ متاسفانه ترکیه و ایران نقش داشته اند. این امر ناشی از مدیریت بد منابع آبی مانند سدسازی گسترده است. ترکیه بعد از چین دومین کشور جهان از نظر سدسازی است. ایران نیز در این زمینه سوم است. این پروژه ها باعث شده تا ما دو رودخانه بزرگ دجله و فرات را از دست بدهیم.
این رودخانه ها زمانی پرآبترین منابع خاورمیانه بوده اند. اگر پروژه گاپ ترکیه به ثمر برسد میتواند آسیب جدی به خاورمیانه وارد کند. سیاستمداران این منطقه باید دور هم بنشینند و دوستانه و برادرانه با هم در این زمینه گفتوگو کنند. خاورمیانه خانه ما است. این را من در ترکیه حس می کنم. احساس می کنم که در ترکیه در خانه خودم هستم».
آخانی درباره این نکته که «عیسی کلانتری دبیر ستاد احیای دریاچه ارومیه گفته که اگر چاره ای برای احیای آن نیندیشیم شاهد مهاجرت میلیون ها نفر خواهیم بود»، تصریح کرد:
«دریاچه ارومیه مسئله ای بسیار پیچیده است. در جریان تلاش های ستاد احیا هستم و میدانم که شخص آقای روحانی حساسیتی خاص در قبال دریاچه ارومیه دارد. متاسفانه پیشرفت ها خیلی خوب نبوده است. به عنوان یک اکولوژیست معتقدم که برای حل مشکلات کشور نمی باید همیشه از روش های مهندسی استفاده کنیم. غافل از این هستیم که روش های مهندسی خود عامل این مشکلات بوده اند.
بنابراین باید نگاهمان را عوض کنیم و بر روی نگاه اکولوژیکی متمرکز شویم. در این شیوه نگاه ما جامعتر خواهد شد. در چنین شرایطی همه عناصر را در کنار هم مشاهده خواهیم کرد. در این نگاه طبیعت و همه موجودات این طبیعت اعم از انسان در کنار هم دیده می شوند. در این راستا می توانیم مشکل دریاچه ارومیه را راحتتر حل کنیم.
منتها به یک نکته مهم باید توجه داشته باشیم؛ خشکی دریاچه ارومیه در عرض یک یا دو سال ایجاد نشده، بلکه در خلال دو دهه روی داده است. بنابراین درعرض چند سال آینده نمی تواند احیا شود. ضمن اینکه باید بپذیریم که در این خصوص اشتباهاتی را مرتکب شده ایم. این راه اصلاح اشتباهات است.
قبول کنیم که کشوری خشک هستیم و محدودیت منابع آبی داریم و تنها راه نجات سرزمین ما صرفه جویی است. بدون صرفه جویی و رفتار متناسب با توانمندی اکولوژیک ایران، این وضعیت می تواند برای آینده سرزمین ما خطرناک باشد. البته وزارت نیروی ایران این مسئله را متوجه شده و برنامه های خوبی را در این خصوص در نظر گرفته است».
این فعال برجسته محیط زیست ایران درباره طرح انتقال آب از دریاچه وان و حتی دریای خزر به دریاچه ارومیه نیز اظهار داشت:
«من به عنوان یک اکولوژیست با همه این پروژه ها مخالفم. ما سرزمینی هستیم با یک دارایی مشخص. نمی توانیم مشکلات خود را با خرید آب از جاهای دیگر حل کنیم. این کار نه از نظر اقتصادی به صرفه است و نه از منظر اکولوژیکی. این قبیل پروژه ها می تواند آسیبهایی جدی به مبدا و همچنین و مقصد آب برساند. آب مانند گروه خونی است. شما خون یک حیوان را نمیتوانید بدون توجه به گروه خونی آن به حیوان دیگر منتقل کنید».
او درباره حمایت های دولتی و مردمی در ایران از فعالان و حامیان محیط زیستی نیز تصریح کرد:
«تاکنون محدودیتی برای انتقادات خود نداشته ام. در ایران تریبونهای کافی برای من وجود دارد. شما اولین خبرگزاری خارجی هستید که من دارم با آن مصاحبه می کنم. خیلی از دوستان تمایل به انجام چنین کاری ندارند. من برنده جایزه ملی محیط زیست بودم و از شخص رئیس جمهور ایران جایزه گرفته ام.
به رغم اینکه من یکی از منتقدین اصلی او بوده ام. مثلا در همان هنگام که از اقای روحانی جایزه گرفتم من یکی از منتقدین اصلی ایشان در زمینه تبدیل جزیره آشوراده به یک منطقه گردشگری بودم. البته باید خاطرنشان کنم که مسئولین نیز با مشکلات بسیاری روبرو هستند.
کشور ما هشت سال با عراق جنگ داشت و در خلال سال های گذشته با تحریم های سنگین ظالمانه روبرو بوده ایم. خصوصا تحریم اخیر آمریکا که به راحتی یک توافق بین المللی را از بین می برد و بهرغم رعایت مفاد برجام توسط ایران اقدام به خروج از آن می کند. این اقدامی ضد انسانی و ضد حقوق بشری است. قربانی این تحریمها کودکان، بیماران، دانشجویان و محققین خواهند بود».
آخانی درباره نزاع مردم مناطق مختلف ایران بر سر منابع آب هم گفت:
«من خودم در روستا بزرگ شده و همواره شاهد چنین اتفاقاتی بر سر اختلاف در تقسیم آب قنات بوده ام. بیش از نیمی از ایران امسال شاهد کاهش شدید میزان بارش بوده است. بگونه ای که برخی از استانهای ما شاهد کاهش بارندگی تا هشتاد درصد بوده اند. در کل کشور با کاهشی حدود 40 درصد بارندگی در مقایسه با سال آبی گذشته مواجه هستیم.
در چنین شرایطی می توان احتمال بروز نزاع میان استان های مختلف ایران را پیشبینی کرد. تنها راه ما صرفه جویی در مصرف آب است. این باید در همه جای ایران و در همه زمینه ها باشد. ضروری است دولت در این خصوص قوانین سختگیرانه را وضع و اعمال کند.
وی در مورد کنفرانس "همکاری جهانی برای شناخت زیستبومهای گچی" که با حضور اساتید و دانشجویانی از یازده کشور جهان در آنکارا برگزار میشود و تاثیر آن بر همکاری ایران و ترکیه در حوزه محیط زیست نیز اظهار داشت:
«این کنفرانس به دعوت اتحادیه اروپا و تحت عنوان افق 2020 برگزار میشود. در این کنفرانس کارشناسانی از 11 کشور و 18 انستیتو شرکت کرده اند. نمایندگان سه دانشگاه ایران نیز حضور دارند. اکوسیستمهای گچی، اکوسیستمهای حساسی از نظر فرسایش هستند و می توانند منشا مشکلات محیط زیستی و ریزگرد باشند.
به همین دلیل این کنفرانس و این هماندیشی از سوی محققین کشورهای مختلف می تواند تاثیر مثبتی در زمینه حفظ محیط زیست در کشورهای منطقه و به خصوص ایران و ترکیه از نظر آب و هوایی شباهت زیادی به هم دارند، داشته باشد.
ما ارتباط خوبی را با پژوهشگران ترکیه داشته ایم. دانشجویان من و خود من خیلی به ترکیه سفر میکنیم. بین ایران و ترکیه ویزا وجود ندارد و ارتباط ما با ترکیه بسیار خوب است. شاید بیشترین ارتباط ما با ترکیه این است که از منابع علمی یکدیگر استفاده میکنیم».
