آنکارا/ نازلی یوزباشیاوغلو/ خبرگزاری آناتولی
آنکارا درچارچوب روابط سیاسی خود با اسرائيل از سال 1949 تا کنون بر احترام بر حقوق بشر و حق حاکمیت کشورهای منطقه تاکید داشته و فراز و فرودهای روابط دو کشور نیز به طور عمده ناشی از اقدامات خشونتآمیز اسرائیل علیه مردم فلسطین بوده است.
ترکیه به عنوان یکی از اولین کشورهایی که تشکیل دولت اسرائيل در تاریخ 14 ماه مه سال 1948 را در سال 1949 به رسمیت شناخت، در زمینه شکلگیری و گسترش روابط خود با این کشور در راستای منافع مشترک و احترام به حقوق بشر و حاکمیت کشورهای منطقه عمل کرده است.
فعالیت دیپلماتیک ترکیه در قبال اسرائیل با انتصاب اولین رئیس دفتر نمایندگی خود در تلآویو و در 7 ماه ژانویه سال 1950 آغاز شد.
نگرانی اسرائیل از تشکیل سازمان پیمان مرکزی «CENTO» میان ترکیه، عراق، ایران، پاکستان و بریتانیا در سال 1955 در فضای روابط بین آنکارا و تلآویو با واکنش منفی مواجه شد. ترکیه به اعزام سربازان اسرائیل به خاک مصر در 29 ماه اکتبر سال 1956اعتراض کرد که اسرائيل در جریان این حادثه پس از ملی شدن کانال سوئز توسط مصر با بریتانیا و فرانسه، یعنی سهامداران عمده این کانال به صورت محرمانه دیدار کرد. در 26 ماه نوامبر سال 1956 روابط دیپلماتیک میان ترکیه و اسرائیل به سطح کاردار تنزل پیدا کرد. بهبودی این روابط 7 سال به طول انجامید.
آنکارا در هنگام جنگ ششروزه که با حمله ناگهانی اسرائیل در سال 1967 آغاز شده و با اشغال قدس شرقی، کرانه بختری، شبهجزیره سینا و بلندیهای جولان در سوریه به پایان رسید، از کشورهای عربی طرفداری کرده و خواستار عقب نشینی اسرائیل از این مناطق شد.
روابط دوجانبه ترکیه وبا اسرائیل در دهه 1970 بدلیل به آتش کشیده شدن مسجدالاقصی در سال 1967، حمایت ترکیه از پیشنویس قطعنامهای مربوط به معرفی صهیونیسم به عنوان یک نوع نژادپرستی در مجمع عمومی سارمان ملل متحد در سال 1975 و همچنین واکنش اسرائیل به شناخته شدن سازمان آزادیبخش فلسطین توسط ترکیه در فضای سرد سیاسی ادامه یافت.
این روابط از تاریخ 1 ماه ژانویه سال 1980 بار دیگر در سطح سفیر تداوم یافت. به دنبال اشغال قدس شرقی توسط اسرائیل و اعلام آن به عنوان پایتخت ابدی این کشور در 30 ماه جولای سال 1980 ترکیه کنسولگری خود در قدس را بست و روبط دیپلمتیک میان دو کشور به پایینترین سطح خود رسید.
این روابط که در سال 1986 بار دیگر به سطح کاردار رسید، با آغاز انتفاضه اول فلسطین یک سال بعد و شناخته شدن دولت فلسطین توسط ترکیه در 15 ماه نوامبر سال 1988 وارد دوره رکود سیاسی شد. رای مخالف ترکیه به پیشنویس قطعنامه علیه نمایندگی اسرائیل در سازمان ملل متحد در سال 1989 روند گرم شدن روابط بین دو کشور را آغاز کرد.
در این میان، تنش میان عربها و اسرائیل در روند صلح فلسطینی و اسرائیلی که با کنفرانس مادرید آغاز شد، روند رو به کاهش پیدا کرد. در سال 1991 فلسطین و اسرائیل دفاتر نمایندگی خود در آنکارا را تعطیل کردند. ترکیه نیز فعالیت کنسولگری خود در قدس را از سر گرفت.
دو طرف در سال 1994 یک توافقنامه همکاری در زمینه امنیتی، و در سال 1996 نیز یک توافقنامه همکاری دیگر در زمینه آموزش نظامی امضا کردند. نیروهای دریایی ترکیه، اسرائیل و آمریکا به دنبال توافقنامههای همکاری در زمنیههای صنعت دفاعی و تجارت آزادی میان ترکیه و اسرائیل در دریای مدیترانه مانور مشترک انجام داند.
در دهه نود روابط ترکیه و اسرائیل با آغاز روند صلح در خاورمیان تحول یافته بود، ولی به دلیل اقدامات افراط گرایانه و ضد صلح آریل شارون، نخست وزیر پیشین اسرائیل به هم ریخت. شارون همچنین با بازدید تحریک آمیز خود از مسجدالاقصی در سال 2000 باعث از سرگیری انتفاضه دوم شد. برخورد بد شارون با فلسطینیها باعث به هم ریختن روابط کشورش با ترکیه شد.
پس از پنج سال برای بهبودی روابط دو کشور گامهایی برداشته شد. عبد الله گول و رجب طیب اردوغان، وزیر امور خارجه و نخست وزیر وقت ترکیه به فاصله 4 ماه به اسرائیل و فلسطین سفر کردند.
همچنین ترکیه در مقابل حملات اسرائیل در 12 جولای سال 2006 به لبنان و در 27 دسامبر سال 2008 به نوار غزه واکنش شدیدی نشان داد.
در اوایل سال 2009 رجب طیب اردوغان، نخست وزیر وقت ترکیه در اجلاس مجمع جهانی اقتصاد در داووس واکنش شدیدی به سخنان شیمون پرز، رئیس جمهور اسرائیل در مشروع دانستن حملات خود به غزه نشان داد. این واکنش اردوغان که به جنجال "وان مینوت" (یک دقیقه) مشهور شد در جامعه بین المللی، به خصوص نزد عربهای بازتاب خوبی داشت. اردوغان در این نشست خطاب به پرز گفت: "بالا رفتن صدای شما ریشه در احساس روانی گناه دارد. پای کشتار که وسط بیاید، شما خوب بلدید بکشید. من خوب میدانم که شما در سواحل چطور بچهها را هدف میگیرید و میکشید". او سپس سالن کنفرانس را ترک کرد.
در پاییز سال 2009 و اوایل سال 2010 نیز احضار سفیر ترکیه در اسرائیل به وزارتخانه این کشور جهت ابراز شکایت به خاطر یک سریال ترکی که اسرائیل را بد جلوه می دهد و نشاندن سفیر در صندلی کوتاه دوباره باعث جنجال میان دو کشور شد.
حادثه حمله سربازان این اسرائیل به کشتی ماوی مرمره (mavi marmara) حامل کمکهای بشر دوستانه به غزه تحت محاصره در آبهای بینالمللی در تاریخ 31 مه 2010 و کشته شدن 10 سرنشین آن نیز میان دو کشور، عامل رکود دیگری در روابط دو کشور شد.
ترکیه پس از این حادثه سفیر خود در تل آویو را فراخواند از اسرائیل خواستار عذرخواهی و پرداخت ضمانت برای خانوادههای قربانیان این حادثه و برداشت محاصره علیع غزه شده بود، اما به دلیل عدم اجابت اسرائیل روابط خود را با این کشوردر کمترین حد قرار داده بود و تمام قراردادهای نظامی را به تعلیق در آورد.
روند عادی سازی
بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل در تاریخ 22 مارس سال 2013 با رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه تلفنی تماس گرفته و برای قربانیان ماوی مرمره و مجروحان از ملت ترکیه عذرخواهی کرد. رجب طیب اردوغان نیز به نام مردم ترکیه این عذرخواهی را پذیرفت.
بنعلی یلدرم٬ نخست وزیر ترکیه در تاریخ 26 ژوئن از امضای "توافق نامه عادی سازی روابط میان ترکیه واسرائیل" در شهر رم پایتخت ایتالیا خبر داد. وی با بیان اینکه تمام شروط ترکیه پذیرفته شده است، گفت پس از تصویب این توافق نامه از طرف کابینه دو کشور سفیران متقابل تعیین خواهند شد. به تمام بازماندگان هموطنان مان که در "حادثه حمله ماوی مارمارا" جان خود را از دست دادند، غرامت پرداخت خواهد شد. وی میزان این غرامت را 20 میلیون دلار اعلام کرد.
