استانبول/گزارش تحلیلی/دلیر میراوف/خبرگزاری آناتولی
بیشتر مشتریان اصلی نفت ایران پس از امضای برجام در جولای 2015 و لغو تحریم های هسته ای، خرید نفت از این کشور را افزایش دادند، اما با خروج آمریکا از این توافق در می 2018 و تهدیدهای دونالد ترامپ جهت اعمال «تحریم های اقتصادی بسیار قاطع» علیه تهران، آنها به فکر تجدید نظر در این زمینه افتادند و از این حیث، آینده تولید و صادرات نفت ایران با هالهای از ابهام مواجه شده است.
براساس برجام قرار بود موانع فروش نفت خام ایران به دیگر کشورها رفع شود. تا حدودی نیز چنین شد و فروش نفت ایران که بر اثر تحریمها به یک میلیون بشکه در روز کاهش یافته بود به حدود 2.5 میلیون بشکه رسید، اما نتیجه مورد انتظار این کشور به دست نیامد.
به دنبال خروج ایالات متحده آمریکا از برجام، وزارت خزانه داری این کشور اعلام کرد که تحریم های جدید علیه ایران پس از دو بازه زمانی 90 و 180 روزه در 6 آگوست و 4 نوامبر اجرایی خواهد شد.
-میزان تولید نفت خام ایران
طبق آمار رسمی ایران، ظرفیت تولید نفت خام این کشور حدود 4.5 میلیون بشکه در روز است. در حال حاضر، روزانه 3.9 میلیون بشکه نفت؛ معادل حدود 4 درصد میزان تولید جهانی، در ایران استخراج می شود.
تولید نفت خام ایران در سال 2016 حدود 3.5 میلیون بشکه در روز بود و سال گذشته به 3.8 میلیون بشکه افزایش یافت. سازمان اوپک، تولید نفت ایران در سال 2018 را نیز حدود 3.9 میلیون بشکه پیشبینی کرده است.
در گزارش این سازمان، تقاضای جهانی نفت در سال 2018 حدود 98.8 میلیون بشکه در روز برآورد شده است. اوپک ذخایر نفت ایران را نیز 157.2 میلیارد بشکه؛ معادل حدودا 12.8 درصد حجم جهانی برآورد کرده است.
-میزان صادرات نفت خام ایران
صادرات نفت ایران تحت تاثیر تحریم ها کاهش چشمگیری یافت، اما پس از امضای برجام رشد نسبی پیدا کرد. تحریم های جدیدی که قرار است آمریکا دوباره علیه ایران وضع کند، احتمالا اقتصاد این کشور را با فشاری سنگین مواجه خواهد کرد.
ایران به عنوان سومین صادرکننده برتر عضو اوپک پس از عربستان سعودی و عراق، روزانه حدود 2.5 میلیون بشکه؛ یعنی نیمی از تولید خود را صادر میکند. حدود 60 درصد نفت ایران به کشورهای آسیایی و بقیه به اروپا صادر میشود.
سال گذشته میانگین صادرات نفت ایران حدود 2.155 میلیون بشکه در روز بود. بنا به اعلام صندوق بین المللی پول، ارزش صادرات نفت ایران در سال 2017 حدود 63.7 میلیارد دلار بوده که احتمالا امسال به 78 میلیارد دلار خواهد رسید.
بدین ترتیب چنانچه در اثر تحریم های آمریکا فروش نفت ایران کاهش یابد یا کاملا متوقف شود، این کشور با مشکل بسیار جدی مواجه خواهد شد. چون بر اساس اعلام مقامات تهران، یکسوم بودجه امسال ایران وابسته به درآمدهای نفتی این کشور است.
-خریداران نفت ایران
کشورهای عمده واردکننده نفت ایران، چین، هند، کره جنوبی، ترکیه، ایتالیا، ژاپن، فرانسه، یونان، امارات متحده عربی و اسپانیا هستند. البته آنها تنها بخشی از نیاز نفتی خود را از طریق ایران تامین می کنند.
ایران در سال گذشته میلادی معادل 777 میلیون بشکه نفت صادر کرده است. چین به عنوان بزرگترین مشتری ایران، حدود 24 درصد نفت این کشور را خریداری کرده است.
هند دومین مشتری بزرگ نفت ایران در سال 2017 بوده و حدود 18 درصد نفت این کشور را خریده است. کره جنوبی نیز در رتبه سوم قرار دارد و حدود 14 درصد نفت ایران را خریداری کرده است.
بر اساس آمار سازمان تنظیم بازار انرژی ترکیه، 50.2 درصد واردات نفت خام کشور در سه ماهه نخست امسال؛ یعنی حدود 2 میلیون و 77 هزار تن از ایران صورت گرفته است.
شرکتهای شل، توتال فرانسه، انی و ساراس ایتالیا، هلنیک پترولیوم یونان، رپسول اسپانیا و مول مجارستان مشتریان اصلی نفت ایران در اروپا هستند. ایران جهت تنوع بخشیدن به بازار خود قراردادهایی را نیز با شرکتهای جدیدی از لهستان، مجارستان، کرواسی، اسلواکی، بلاروس و روسیه امضا کرده است.
-کاهش یا قطع خرید نفت از ایران
ایالات متحده آمریکا متعاقب خروج از برجام خواستار قطع واردات نفت کشورها از ایران شد و تهدید کرد که در صورت امتناع آنها از این تصمیم با تحریم مواجه خواهند شد.
اوایل هفته جاری برایان هوک، مدیر سیاستگذاری وزارت امور خارجه آمریکا اعلام کرد:
"استراتژی جدید ما، نه سقوط رژیم ایران، تغییر استراتژی رهبری آن در منطقه است. تلاش میکنیم درآمد ایران از فروش نفت به صفر برسد. هدف آمریکا فشار حداکثری اقتصادی و دیپلماتیک بر ایران است. قصد داریم تأثیر این اقدام بر بازار جهانی نفت را به پایینترین سطح برسانیم".
حسن روحانی، رئیس جمهور ایران در سفر اخیر خود به دو کشور اروپایی به این موضوع اشاره و تصریح کرد:
"آمریکاییها مدعی شدهاند که میخواهند به طور کامل جلوی صادرات نفت ایران را بگیرند، آنها معنی این حرف را نمی فهمند، چرا که اصلا معنی ندارد که نفت ایران صادر نشود و آن وقت نفت منطقه صادر شود، اگر شما توانستید، این کار را بکنید تا نتیجهاش را ببینید."
مقامات ایران در حوزه نفت نظرات متفاوتی در قبال موضع آمریکا مطرح کرده اند؛ برخی معتقدند اقدام آمریکا تاثیری بر صادرات ایران نخواهد داشت، اما از دیدگاه دیگران احتمال دارد فروش نفت این کشور به پایینترین حد خود در سال 2013؛ یعنی کمتر از یک میلیون بشکه در روز برسد.
خریداران نفت ایران در دوره تحریمهای قبلی در سال 2012، هر شش ماه با کاهش بیست درصدی واردات از این کشور شامل معافیت می شدند، اما این بار دولت آمریکا قصد دارد با شیوه های متفاوتی تحریم ها را اعمال کند.
به گفته مدیر سیاستگذاری وزارت امور خارجه آمریکا، "واشنگتن قصد ندارد در این زمینه استثناء قائل شود، زیرا این امر باعث کاهش فشار اقتصادی بر ایران خواهد شد. هدف از این اقدام اعمال فشار اقتصادی بر ایران است."
با این وجود خریداران عمده نفت ایران به ویژه مشتریان آسیایی این کشور به دنبال یافتن راهکاری برای معافیت از تحریم های جدید ایالات متحده آمریکا هستند.
هند به عنوان یکی از بزرگترین واردکنندگان نفت ایران، در تحریمهای قبلی از معافیت برخوردار بود و اکنون می کوشد میزان واردات نفت خود از این کشور را حفظ کند. به گفته مقامات هند تصمیم در این زمینه بر اساس منافع ملی این کشور اتخاذ خواهد شد.
شرکت های ژاپنی نیز اعلام کرده اند که در حال بررسی جایگزینها برای نفت ایران و در کل پایبند به تصمیمات و دستورالعمل های دولت کشورشان هستند.
کره جنوبی نیز که پیش از این میزان خرید نفت از ایران را کاهش داده است، قصد دارد صادرکنندگان دیگری را جایگزین این کشور کند.
هرچند چین به عنوان بزرگترین خریدار نفت ایران مذاکراتی با مقامات تهران داشته، ولی هنوز به طور قطعی موضع خود را اعلام نکرده است.
اروپایی ها اعلام کرده اند که همکاری تجاری با ایران را ادامه خواهند داد. شرکتهای اروپایی طرف قرارداد ایران نیز گفتهاند پایبند تصمیم اتحادیه اروپا و قوانین بینالمللی هستند. ایران روزانه حدود 500 هزار بشکه نفت به کشورهای اروپایی میفروشد.
هرچند این کشورها هنوز رسما تصمیم خود را اعلام نکردهاند، اما احتمال دارد با فشارهای روزافزون ایالات متحده آمریکا مجبور به قطع خرید نفت از ایران شوند و نیازهای خود را از کشورهای دیگر تامین کنند. بنابراین موفقیت تحریمهای آمریکا علیه ایران تا حدی بستگی به تصمیم چین و هند دارد.
