09 ژانویه 2025•بهروزرسانی: 11 ژانویه 2025
استانبول / اوزجان یلدریم/ خبرگزاری آنادولو
خالده ادیب آدیوار (1884-1964)، ملقب به «سرجوخه خالده»، یکی از تأثیرگذارترین نویسندگان و روشنفکران معاصر ترکیه و همچنین یکی از بنیانگذاران خبرگزاری آنادولو است. او به عنوان مادر معنوی این رسانه شناخته میشود و نقش بسزایی در تاریخ مطبوعات و مبارزات اجتماعی در ترکیه ایفا کرده است.
خالده ادیب در یک خانواده فرهنگی و تحصیلکرده در استانبول به دنیا آمد. پدرش محمد ادیب بیگ، یکی از کاتبان دربار عبدالحمید دوم، و مادرش فاطمه بدرفن خانم، هر دو تأثیر زیادی بر رشد فرهنگی او داشتند. او زبانهای انگلیسی، عربی و فرانسوی را از سنین پایین آموخت و در نوجوانی به ترجمه رمان «مادر» اثر جان ابوت پرداخت که باعث کسب نشان «شفقت» از سلطان عبدالحمید دوم شد. خالده اولین نویسنده ترک بود که در ژانر جنگی رمان نوشت.
پس از درگذشت مادرش، تربیت او بر عهده مادربزرگ و پدربزرگ مادریاش قرار گرفت. او در سال 1893 وارد کالج آمریکایی اوسکودار استانبول شد اما پس از یک سال تحصیل را رها کرد. خالده در کودکی زبانهای انگلیسی، عربی و فرانسوی را به همراه موسیقی از اساتید خصوصی آموخت و در نوجوانی رمان «مادر» نوشته جان ابوت را ترجمه کرد. به همین دلیل از سلطان عبدالحمید دوم نشان «شفقت» دریافت کرد.
او در سال 1899 بار دیگر به کالج بازگشت و دو سال بعد فارغالتحصیل شد. مدتی بعد با معلم ریاضیاتش، صالح ذکی بیگ، ازدواج کرد و صاحب دو پسر به نامهای آیتالله و حکمتالله توگو شد. علاقه او به پیروزی ژاپن بر روسیه در سال 1905 موجب شد نام ژنرال توگو هیهاچیرو، فرمانده نیروی دریایی ژاپن، را برای فرزندش انتخاب کند.
خالده ادیب طی سالهای بعد با نشریات مختلف همکاری داشت اما پس از حوادث سال 1909 به مصر رفت. او در سال 1910 پس از بازگشت به استانبول از همسرش جدا شد. او در جریان جنگهای بالکان، انجمن «تعالی نسوان» را برای دفاع از حقوق زنان تأسیس کرد.
سپس به پیشنهاد جمال پاشا برای اصلاح مدارس به بیروت و دمشق رفت و در سال 1917 طبق وکالتنامهای از سوی پدرش، بهصورت غیابی با دکتر عدنان ازدواج کرد. در این سالها چندین رمان و نمایشنامه نوشت و به تدریس ادبیات غربی در دارالفنون استانبول پرداخت.
پس از شکست امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول و اشغال استانبول، خالده مانند بسیاری از روشنفکران به آنکارا رفت تا در جنگ استقلال شرکت کند. او به همراه یونس نادی آبالیاوغلو در مسیر سفر خود به آنکارا تصمیم به تأسیس خبرگزاری آنادولو گرفتند.
چهار روز پس از ورود به آنکارا، در 4 و 5 آوریل 1920، در مدرسه کشاورزی با مصطفی کمال آتاترک دیدار و درباره تأسیس این خبرگزاری گفتگو کردند. خبرگزاری آنادولو در 6 آوریل تأسیس شد و نقش مهمی در انتشار اخبار جنگ استقلال و آگاهیبخشی به افکار عمومی ایفا کرد.
خالده در جنگ استقلال ترکیه نیز فعال بود و به هلال احمر پیوست. پس از عقبنشینی نیروهای یونانی، او مسئول ثبت و مستندسازی ویرانیهای مناطق آزادشده شد. وی پس از جنگ به نویسندگی ادامه داد و آثار متعددی منتشر کرد. او همچنین رمان «قلعه حیوانات» از جورج اورول و نمایشنامه «هملت» شکسپیر را به ترکی ترجمه کرد.
در سال 1939 به خارج از کشور رفت و پس از 14 سال تدریس در دانشگاههای آمریکا، فرانسه و انگلستان، به ترکیه بازگشت و مدتی نیز بهعنوان نماینده مجلس فعالیت کرد. خالده ادیب در سال 1935 به هندوستان سفر کرد و نقش فعالی در تأسیس دانشگاه اسلامی «جامعه ملیه» داشت. این بانوی نویسنده و روشنفکر ترک در 9 ژانویه 1964 در استانبول درگذشت.
