İsrail bölgede mezhep çatışmasıyla ne hedefliyor?

Mardin Artuklu Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanı Doç. Dr. Necmettin Acar, İsrail’in mezhep temelli fay hatlarını derinleştirerek Orta Doğu’yu nasıl bir stratejik çıkmaza sürüklemeye çalıştığını AA Analiz için kaleme aldı.

***

28 Şubat’ta İran’a yönelik başlatılan ABD-İsrail saldırıları, yalnızca Tahran’ın askeri kapasitesini aşındırmayı hedefleyen konvansiyonel bir çatışmanın ötesinde Orta Doğu’da köklü ve stratejik parçalanmayı derinleştiren siyasi operasyon hedefi olarak değerlendirilmelidir. İsrail’in revizyonist politikalarını bölge güvenliği için varoluşsal tehdit olarak kodlayan bölgesel aktörlerin, Tel Aviv karşısında geniş tabanlı blok oluşturma ihtimali, bugün İsrail tarafından bilinçli "Şii-Sünni" gerilimi üzerinden sabote edilmeye çalışılıyor.

Tarihsel olarak çevresi Arap coğrafyasıyla kuşatılmış İsrail, hayatta kalma stratejisini komşuları arasındaki rekabet ve husumetleri işlevselleştirmek üzerine kurdu. Bugün tanıklık ettiğimiz saldırılar, mezhepsel fay hatlarını tetikleyerek çift taraflı istikrarsızlık mekanizmasını harekete geçirmeyi amaçlıyor. Bir yandan mezhep temelli çatışmaların devletlerin iç siyasetine sıçraması, bölgesel güçleri kendi iç krizleriyle boğuşmaya ve stratejik "içe kapanma" sürecine zorlarken diğer yandan tırmandırılan bu kimliksel düşmanlık, aktörler arasındaki eş güdümü imkansız kılarak İsrail için manevra alanı oluşturmayı ve "yaşam sahasını" genişletebileceği uygun jeopolitik atmosfer oluşturmayı hedefliyor.

İsrail’in "yaşam sahası" arayışı

Ünlü Alman jeopolitisyen E. C. Haushofer’in dolaşıma soktuğu "Lebensraum" (yaşam sahası) kavramı, bir devletin uzun vadeli varlığını sürdürebilmesi ve güçlenebilmesi için coğrafi olarak genişlemesinin zorunlu olduğunu savunan jeopolitik bir yaklaşımdır. Bu anlayışa göre devletler, artan nüfuslarını beslemek, ekonomik kaynaklara erişmek ve stratejik derinlik kazanmak için yeni alanlara yönelir. Kara hakimiyeti, ulaşım hatları ve doğal kaynaklar bu genişlemenin temel unsurlarıdır. Haushofer'in kuramsal çerçevesi, günümüz Orta Doğu denkleminde İsrail'in revizyonist stratejilerini anlamlandırmak için çarpıcı anahtar sunuyor.

İsrail, kuruluşundan itibaren kısıtlı yüz ölçümü, jeopolitik derinlikten yoksun topografyası, sınırlı doğal kaynakları ve "savunulamaz" olarak nitelendirilen sınır hatları nedeniyle daima yapısal bir güvenlik algısı oluşturdu. Bu bağlamda "Büyük İsrail" hedefi, salt teolojik bir "vadedilmiş topraklar" ülküsünden ziyade, rasyonel bir hayatta kalma stratejisi ve jeopolitik bir zaruret olarak okunmalıdır. İsrail için genişleme, dini bir motivasyonun ötesinde, enerji kaynaklarına, su havzalarına ve askeri manevra kabiliyeti sağlayacak stratejik tampon bölgelere ulaşma mücadelesidir. Dolayısıyla, İsrail’in revizyonist hamleleri Haushofer’in teorisindeki gibi devletin canlı bir "organizma" olarak büyüme ihtiyacının teopolitik bir dışavurumu olarak değerlendirilmelidir. Bu strateji, komşu coğrafyalardaki istikrarsızlık ve mezhepsel parçalanmışlığı işlevsel bir manivela olarak kullanarak, İsrail’e kuşatılmışlık hissinden kurtulacağı güvenli bir "yaşam sahası" inşa etme imkanı tanımaktadır.

İsrail’in mezhepsel ayrışmadan jeopolitik kazanca dönüştürme siyaseti

28 Şubat sonrası yaşanan gelişmeler, İsrail’in İran’a yönelik saldırılarla yalnızca bir rakibi/düşmanı zayıflatmayı değil, aynı zamanda bölgesel bir çözülme zincirini tetiklemeyi amaçladığı söylenebilir. İran’ın sivil ve askeri hedeflerinin, Tahran’ı daha geniş çaplı misillemelere sevk edebileceği öngörülmesine rağmen İsrail ve ABD tarafından vurulması, bu hamlelerin daha kapsamlı bir stratejik planın parçası olarak değerlendirilebileceğini düşündürüyor. ABD’nin savaşın başından itibaren İsrail’in savunulmasına odaklanarak İran misillemeleri karşısında Körfez ülkelerini bilinçli olarak savunmasız bırakması da bu planın bir parçası olarak okunmalıdır.

Körfez ülkelerinin uzun süredir İran’a yönelik geliştirdiği tehdit algısı, İsrail’in bu stratejiyi hayata geçirmesini kolaylaştıran önemli bir faktör işlevi görüyor. Bu ülkelerin ABD ve İsrail ile kurduğu güvenlik odaklı ilişkiler, bazı Körfez devletlerinin Abraham Anlaşmalarını imzalamasıyla kurumsal zemine oturmuştu. Söz konusu süreç, taraflar arasında yalnızca ekonomik ve kültürel normalleşmeyle sınırlı kalmadı, askeri ve stratejik işbirliğinin de derinleşmesine zemin hazırladı. Bu gelişmeler, İsrail’in Körfez bölgesindeki erişimini ve etki alanını genişletirken, aynı zamanda bölgesel ayrışmaları daha da keskinleştiren rol oynamaya başladı.

İsrail’in stratejisinin ilk aşaması, Körfez Arap devletlerini İran karşısında doğrudan çatışmanın tarafı haline getirmeyi hedefliyor. İran’ın ABD ve İsrail tarafından Körfez ülkelerine karşı misilleme yapmaya zorlanması ve ABD’nin İran misillemeleri karşısında Körfez ülkelerini savunmasız bırakması bu amaca matuf bir politikadır. Bu sayede İran ile Arap dünyası arasında uzun vadeli ve derin bir düşmanlık hattı oluşturulması amaçlanıyor. Böyle bir senaryo, yalnızca İsrail’in güvenlik yükünü hafifletmekle kalmayacak, aynı zamanda çatışmayı çok aktörlü hale getirerek coğrafi olarak yayılmasını kolaylaştıracak, hatta 2020’li yılların başlarında olduğu gibi merkezinde İsrail’in yer aldığı ve Körfez Arap devletlerini içeren İran karşıtı bir bloğun oluşumunu destekleyecektir.

İsrail’in stratejisinin ikinci aşaması, çatışmanın Körfez ülkelerindeki gündelik hayat üzerindeki etkileri üzerinden toplumsal algının şekillendirilmesini hedefliyor. 28 Şubat sonrası İran’ın bölge ülkelerine yaptığı misillemelerin ve Hürmüz Boğazı üzerindeki kısıtlamaların yol açtığı artan güvenlik riskleri, ekonomik dalgalanmalar ve istikrarsızlık unsurlarının İran’a atfedilmesi, bu ülkelerde hem yönetim hem de toplumsal kesimler nezdinde İran karşıtı düşmanlıkları derinleştirme potansiyeli taşıyor. Bu durum, mezhepsel temelli kutuplaşmayı daha da derinleştirecektir.

İsrail’in stratejisinin son aşaması ise İran üzerindeki askeri baskının dayanılmaz boyuta taşınarak Tahran’ı bölgedeki Şii unsurları daha aktif şekilde kullanmaya zorlamasıdır. Gerçekleşmesi durumunda bu senaryo, özellikle Suudi Arabistan ve Bahreyn gibi ülkelerin iç siyasi dengelerini sarsabilecek kritik sonuçlar doğuracaktır. Söz konusu ülkelerdeki Şii toplulukların sürece doğrudan veya dolaylı katılımı, mezhepsel fay hatlarını tetikleyerek iç istikrarsızlık riskini ciddi biçimde artırma potansiyeline sahip. Böylece bölge ülkeleri kendi iç krizlerine odaklanmak zorunda kalırken, İsrail’in "yaşam sahası" arayışı için operasyonel ve stratejik anlamda çok daha az dirençle karşılaşacağı elverişli bir ortam oluşmuş olacaktır.

Sonuç olarak, İsrail’in bölgesel stratejisinde mezhepsel ayrışmanın yalnızca bir sonuç değil, aynı zamanda bilinçli biçimde işlevselleştirilen bir araç olduğu söylenebilir. Şii-Sünni geriliminin derinleştirilmesi, bölgesel aktörler arasındaki işbirliği ihtimallerini zayıflatırken, İsrail’in yaşam sahasını genişletebileceği parçalı ve kırılgan bir jeopolitik düzen üretme potansiyeli taşıyor. İsrail bu sayede bir taraftan tüm Filistin coğrafyasındaki insan hakları ihlallerini görünmez kılarken diğer taraftan Lübnan ve Suriye’ye yönelik işgallerini perdelemiş oluyor.

İsrail’in derinleştirdiği bu gerilim hatlarının bölgede yaratabileceği riskleri yönetebilmek adına, bölgesel kutuplaşmayı dizginleyecek mezhepler üstü kapsayıcı bir güvenlik diyaloğu ile iç siyasi bütünleşmeyi hedefleyen politikaların eş güdümlü olarak hayata geçirilmesi artık bir zorunluluktur. Bu noktada Türkiye'nin kapsayıcı, dengeli ve işbirliğine dayalı bölge politikası son derece önemlidir. Bu anlamıyla bölgesel aktörleri bir araya getiren çok taraflı işbirliği mekanizması, ortak tehditler üzerinden güven artırıcı adımların atılmasını sağlayarak mezhepsel ayrışmaların İsrail tarafından araç olarak kullanılmasını zorlaştıracaktır.

[Doç. Dr. Necmettin Acar, Mardin Artuklu Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölüm Başkanıdır.]

*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.