Yeditepe Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Furkan Kaya, Rus petrolünün Çin ve Hindistan açısından stratejik önemini ve Çin'in çevreleme politikasının nasıl şekillendiğini AA Analiz için kaleme aldı.
***
Çin ile Hindistan arasında devam eden örtülü rekabet, ABD/İsrail-İran Savaşı'nın da etkisiyle küresel petrol piyasasında yaşanan güncel hareketlilik üzerinden yeni bir boyut kazandı. Çin, Rus petrolü ithalatını artırarak bir taraftan enerji güvenliğini garanti altına almaya çalışırken diğer taraftan Hindistan’ın ucuz Rus petrolüne erişim alanını da daraltıyor. Dolayısıyla Pekin yönetiminin stratejisi, sıradan bir ticari tercihten ziyade enerji jeopolitiği üzerinden yürütülen bir çevreleme politikası olarak değerlendirilebilir. Enerji diplomasisi üzerinden şekillenen Asya rekabetinde jeoekonomik güç dengelerinin, Rusya-Ukrayna Savaşı'nın geleceği açısından belirleyici olmaya devam etmesi oldukça muhtemel. Diğer taraftan Hürmüz Boğazı krizinin ortaya çıkardığı enerji güvenliği sorununun doğrudan etkilerinin Doğu Asya coğrafyasında da hissedildiği göz önünde bulundurulduğunda tüm olası senaryolar, Çin ve Hindistan’ı daha radikal önlemler alma ve ikili ilişkilerinde daha ihtiyatlı hareket etme konusunda hassas davranmaya zorluyor.
Rus petrolünde Çin-Hindistan yarışı
Rusya-Ukrayna Savaşı'nın başlamasıyla Batı’nın Kremlin’e uyguladığı sert ticari ve siyasi yaptırımlar, küresel enerji ticaretinin rotalarında köklü bir değişikliği zorunlu kılmıştı. Bu bağlamda Rusya, Avrupa pazarındaki payını büyük oranda kaybederken petrol ve doğal gaz sevkiyatının ağırlık merkezini Asya ülkelerine kaydırdı. Bu krizi fırsata çevirmek isteyen Çin ve Hindistan ise ucuz Rus petrolünün en önemli iki müşterisi haline geldi. Haziran 2026 verilerine ilişkin raporlara göre Çin, Rusya’nın ham petrol ihracatının neredeyse yüzde 50’sini, Hindistan ise yüzde 36’sını satın aldı. Neticede iki büyük Asya gücü, Rusya’nın enerji gelirlerinin çok önemli bir kısmını karşılamaya başladı.
Elbette bu durum, Çin ve Hindistan’ın Rus petrolü konusunda aynı şartlar altında rekabet ettiği anlamına gelmiyor. Bilhassa Çin’in Rusya ile ortak bir sınıra ve doğrudan boru hattı bağlantılarına sahip olması, büyük enerji şirketleri, geniş tanker ağı ve yaptırımlar karşısında daha dayanıklı hareket edebilen finansal sistemi Pekin’e önemli avantajlar sağlıyor. Hindistan ise Rus petrolünün büyük kısmını deniz yoluyla tedarik ediyor. Dolayısıyla tanker yaptırımları, artan taşıma maliyetleri, sigorta giderleri ve uluslararası ödeme sistemlerinde yaşanan sıkıntılar, Hindistan’ı Çin’e kıyasla çok daha fazla etkiliyor. Bu yapısal farklılık, iki ülkenin aynı Rus petrolüne erişmeye çalışmasına rağmen Pekin’in Yeni Delhi karşısında daha geniş bir manevra alanına sahip olmasını beraberinde getiriyor.
Rus petrolü, Çin için neden stratejik hale geldi?
Rus petrolünün Çin tarafından giderek daha fazla satın alınmasının üç temel sebebinin olduğu söylenebilir. Birincisi, Çin’in stratejik petrol rezervlerini nispeten uygun fiyatlarla doldurmayı amaçlamasıdır. İkinci olarak Pekin, Hürmüz Boğazı krizi ve Orta Doğu’daki risk seviyesinin yükselmesi nedeniyle enerji tedarik kaynaklarını çeşitlendirmek istiyor. Son olarak ise ABD ile yaşanabilecek yeni bir ticaret savaşı ve olası bir güvenlik krizine karşı hazırlıklı olma ihtiyacı öne çıkıyor. Buradaki esas kritik mesele, Rusya’dan tedarik edilen petrolün Çin açısından yalnızca ucuz bir ham madde olmaması, aynı zamanda muhtemel bir savaş veya güvenlik krizi durumunda deniz yollarının kesintiye uğraması halinde ülkenin enerji güvenliğini sağlayabilecek stratejik bir sigorta işlevi görmesidir.
Son verilere göre İran petrolünün Çin pazarındaki payı geriledi ve bu durum Rusya’nın Pekin açısından önemini daha da artırdı. Tahminlere göre ağustos ayında Çin’in İran’dan aldığı petrol günlük 340 bin varile kadar geriledi. Diğer taraftan aynı dönemde Rusya’dan deniz yoluyla gelen petrol miktarı günlük 1,25 milyon varil seviyesinde gerçekleşti. Bu tablo, "Çin, Hindistan’a Rus petrolünü bırakmak istemiyor" ifadesinin arkasındaki jeopolitik anlamı daha belirgin hale getiriyor. Elbette Rusya’nın elinde sınırsız bir petrol rezervi bulunmadığı gibi mevcut koşullarda uluslararası pazarlara ihraç edebileceği petrol miktarı da belirli sınırlar içinde kalıyor.
Bilhassa Ukrayna’nın son dönemde Rus rafinerilerini ve enerji altyapısını hedef alan saldırıları, Rusya’nın üretim ve işleme kapasitesi üzerinde ciddi bir baskıya neden oldu. Uluslararası Enerji Ajansına (IEA) göre 2026'da Rusya’nın petrol üretimi günlük yaklaşık 8,9 milyon varil seviyesine geriledi. Petrol üretiminin ve işleme kapasitesinin böylesine baskı altında olduğu bir süreçte Çin’in Rusya’dan daha fazla petrol temin etmesi, Hindistan’ın düşük fiyatlı petrol varillerine erişimini sınırlarken Moskova karşısındaki pazarlık gücünü de zayıflatıyor. Böylece enerji ticareti, yalnızca ekonomik çıkarların değil Çin-Hindistan rekabetinin de önemli araçlarından biri haline geliyor.
Washington baskılıyor, Pekin kazanıyor
Washington’ın siyasi baskısı, Hindistan’ın karşı karşıya kaldığı bir diğer önemli sorun olarak değerlendirilebilir. Yeni Delhi açısından Rusya ile geleneksel ilişkilerini sürdürmek ve enerji çıkarlarını korumak hayati önem taşırken ABD ile savunma ortaklığı başta olmak üzere ticaret, teknoloji ve stratejik işbirliğini geliştirmek de dış politikasının temel hedefleri arasında yer alıyor. Bu bağlamda, Hindistan’ın Rus petrolü satın alması nedeniyle ikincil yaptırım ve yüksek gümrük vergileri tehdidiyle karşı karşıya kalması, Yeni Delhi’nin manevra sahasını oldukça daraltıyor. Çin ise ABD ile uzun süredir devam eden ticaret savaşları ve stratejik rekabet nedeniyle Batı’dan gelen baskıyı Hindistan kadar doğrudan güncel dış politika tercihlerine yansıtmak zorunda kalmıyor.
Pekin’i Yeni Delhi karşısında ön plana çıkaran bir diğer avantaj ise riskli petrol ticaretinde devlet şirketlerinin yanı sıra bağımsız rafinerileri de etkin biçimde kullanabilmesidir. Çin’de "teapot" olarak adlandırılan küçük ve bağımsız rafineriler, yaptırım altındaki petrolün satın alınması ve işlenmesinde önemli bir role sahip. Büyük devlet şirketleri yaptırım riskleri nedeniyle geri çekilmek zorunda kalsa bile ticaret, farklı şirketler, aracılar, alternatif para birimleri ve tanker ağları üzerinden devam edebiliyor. Bu bakımdan Çin, yaptırımlara doğrudan ve resmen meydan okumadan Rus petrolünün tedarikini sürdürebilecek daha esnek bir ticari mekanizma oluşturabiliyor.
Rus petrolüne talep Moskova'ya alan açıyor
Elbette bu durumun Rusya’nın menfaatine olduğu da aşikar. Çin ile Hindistan arasındaki rekabetten faydalanan Moskova, petrol satışlarında uyguladığı indirim oranlarını azaltarak ticari koşullarını iyileştirebilir ve aynı zamanda tek bir büyük müşteriye bağımlı kalmaktan kaçınma fırsatı yakalayabilir. İki büyük Asya ekonomisinin Rus petrolüne yönelik talebi, Moskova’ya yaptırımlar altında dahi belirli bir pazarlık alanı sağlıyor ancak uzun vadede Çin’in Rus enerji ihracatındaki ağırlığının giderek artması ve Moskova’nın Pekin pazarına bağımlılığının buna paralel olarak yükselmesi halinde stratejik avantaj, Rusya’dan ziyade Çin’in eline geçebilir. Bu nedenle bugün Moskova açısından avantaj gibi görünen Çin-Hindistan rekabeti, gelecekte Rusya’nın enerji politikasında yeni bir bağımlılık ilişkisi de oluşturabilir. Neticede Çin’in bu stratejik hamlesi yalnızca daha fazla ve daha ucuz petrol tedarik etme girişimi olarak değerlendirilmemeli. Çin, Rus enerji kaynaklarını kendi ulusal güvenlik mimarisi paralelinde değerlendirirken diğer taraftan Hindistan’ın büyüyen sanayi sektörünün ihtiyaç duyduğu ucuz enerjiye erişim alanını da daraltıyor. İşte tam da bu noktada Çin’in "gizli ejderha" stratejisi daha belirgin hale geliyor. Sonuç olarak Çin, çift yönlü uyguladığı bu strateji sayesinde hem Rusya ve Hindistan ile ilişkilerine hem de Moskova ile Yeni Delhi arasındaki denge siyasetine yön verebilme imkanına sahip olabilir.
[Doç. Dr. Furkan Kaya, Yeditepe Üniversitesi Öğretim Üyesidir.]
* Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.
Muhabir: Sena Çavuş
PODCASTTÜMÜNÜ GÖR
PODCAST