Rusya ve Çin İran konusunda neden sessiz?

Milli İstihbarat Akademisi Başkan Yardımcısı Dr. Hakkı Uygur, İran-İsrail ve ABD arasındaki savaşa Çin ve Rusya’nın yaklaşımını AA Analiz için kaleme aldı.

***

1979 devriminden beri ideolojik nedenlerden ötürü ABD ve Batı dünyasına mesafeli duran İran, özellikle 1991’de SSCB’nin yıkılmasının ardından Rusya ile ilişkilerini geliştirmeye başladı. 200 yıllık Rus yayılmacılığı ve yaklaşık yetmiş yıllık iç komünist parti (Tudeh) tehdidinden kurtulan Tahran, dağılmanın ardından Moskova’da ortaya çıkan ekonomik krizden de faydalanarak önemli sayıda Rus bilim adamını ülkeye davet etti. Daha sonraki yıllarda nükleer ve balistik füze gibi stratejik alanlardaki gelişmelerde bu adımların da etkisi oldu. Bununla birlikte Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin döneminde Rusya’nın ekonomik olarak toparlaması ve Batı ile önemli siyasi, ekonomik ve enerji işbirlikleri geliştirmesi Tahran-Moskova ilişkilerinin hiçbir zaman çok ileri bir seviyeye çıkmamasına neden oldu.

Tahran-Moskova ilişkilerinin gelişmesinin önündeki diğer bir engel de İsrail faktörü olarak ortaya çıktı. İsrail’de 2 milyonluk Rusya kökenli Yahudi nüfus ile Yahudi oligarkların Rus devlet sistemi içindeki etkin konumları, iki ülke ilişkilerinin bilindik anlamda stratejik bir seviyeye çıkmasını engelledi. Söz konusu engeller; Rusya’nın İran’a yönelik Birleşmiş Milletler (BM) yaptırımlarına uyması, Buşehr Nükleer Santrali'nin inşasını yaklaşık yirmi yıl boyunca tamamlamaması veya İran’a S-300 hava savunma sistemlerini teslim etmek için on yıl beklenmesi gibi örneklerde görüldü. Yine İran’ın çok istediği modern savaş uçakları konusunda da Rusya sürekli olarak ağırdan aldı ve örneğin Cezayir’e sattığı gelişmiş savaş uçaklarını İran’a satmaktan imtina etti. Şüphesiz bu durumda, kritik zamanlarda gerçekleşen İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu-Putin görüşmelerinin de önemli etkisi oldu.

İran-Çin ilişkileri

İran ile Çin arasındaki ilişkiler, 1979’daki devrimden sonra ortak ABD karşıtlığı nedeniyle yeni bir döneme girdi. Ancak aynı dönemde Çin’in ABD liderliğindeki Batı dünyasıyla ilişkilerini geliştirmeye başlaması sebebiyle iki ülke arasındaki ilişkilerin sonraki yirmi yıl boyunca büyük ölçüde sembolik düzeyde kaldığı görüldü. Yüzyılın başında büyük bir ekonomik güç haline gelmeye başlayan Çin’in enerji ihtiyacını karşılayan İran’ın bu dönemde Çin’den yaptığı ithalat da artmaya başladı ve ülkenin en önemli ticari ortağı haline geldi.

Aynı dönemde Pekin, Batı, İsrail ve Körfez Arap ülkeleriyle de güçlü ve derin ilişkiler kurdu. Bununla beraber Çin, Tahran’ın ideolojik temelli dış politikasını destekleyen ya da buna açıkça yakın duran bir tutum benimsemekten özellikle kaçındı. Öte yandan Çin, 2023 yılında Suudi Arabistan ile İran arasındaki anlaşmazlıkta arabulucu olarak devreye girene kadar, bölgeyi ilgilendiren temel siyasi meselelerde açık bir tutum almaktan da kaçındı.

Bununla birlikte, Çin’in 7 Ekim olaylarının ardından Filistin meselesine ilişkin daha aktif bir söylem benimsemesi ve Beşar Esad ile Çin hükümetinin son yıllarında geliştirdiği ilişkiler, Pekin’in bölgedeki siyasi konulara giderek daha fazla ilgi göstermeye başladığının ilk işaretleri olarak değerlendirilebilir.

İran Savaşı’nda Rusya ve Çin faktörleri

7 Ekim 2023 sonrası yaşanan gelişmelerde, gerek 12 Gün Savaşı gerekse 28 Şubat’ta başlayan son savaşta Moskova ve Pekin’in Tahran’ı yalnız bıraktığına dair çok sayıda yorum ve analize rastlamak mümkün. Bununla birlikte, İran’ın bu ülkelerle olan ilişkilerinin Batı menşeli stratejik raporlardaki tüm vurgulara rağmen henüz bir stratejik ittifak düzeyinde olmadığına dikkat çekilmelidir.

Her ne kadar İran son yıllarda Rusya ve Çin ile 20 ve 25’er yıllık stratejik işbirliği anlaşmaları imzalamış olsa da bu anlaşmaların yapısal taahhütleri, özellikle de güvenlik işbirliğinin çerçevesi belirgin değildir. Benzer şekilde, İran’ın 2023 yılında büyük beklentilerle katıldığı BRICS de üye ülkeler arasında güvenlik ve istihbarat alanında bağlayıcı ya da kurumsallaşmış mekanizmalar oluşturmamıştır.

Bu nedenle adı geçen ülkeler arasında kamuya açık işbirlikleri, donanmaların liman ziyaretleri ve ortak tatbikatlar seviyesinden ileri geçmemiştir. Nitekim Tahran da bu işbirliğini yeterli bulmamıştır. Özellikle İran’daki siyasi sistem içinde nispeten Batı’ya daha yakın olarak değerlendirilen bazı siyasetçiler ve gözlemciler, son yıllarda Rusya ve Çin’i, İran’a vadettikleri ekonomik yatırımları ve işbirliği projelerini hayata geçirmemekle sıkça eleştirmiştir.

Bundan sonra ne olacak?

Son dönemde Çin ve ABD arasında artan siyasi ve ekonomik gerginlik teknolojik gelişmelerle birlikte değerlendirildiğinde, özellikle Çin’in Rusya-Ukrayna Savaşı'nda olduğu gibi çift kullanımlı cihazların temini yoluyla İran’a destek sağlaması uzak bir ihtimal olarak görülmemelidir.

Beşinci gününe giren bu savaşta, İran’ın balistik füzelerinin 12 Gün Savaşı'ndan daha etkili olmasının Çin GPS sistemlerinin gelişmiş versiyonlarını kullanmasından kaynaklandığı ileri sürülmüştür. Yine İran’ın mezkûr füze sistemlerinde kullandığı yakıtların bir bölümünü Çin’den temin ettiği ve geçen aylarda bu sevkiyatların İran limanlarında saldırıya uğradığı da biliniyor.

Son olarak İran’ın Rusya ve Çin ile olan ilişkilerinin İsrail’in ABD ilişkileri gibi istisnai ilişkiler olmaması bir yana, son dönemde işlerliği sorgulansa da mezkur ülkeler arasında NATO benzeri yapısal bir bloktan dahi bahsetmek mümkün değildir. Dolayısıyla bu çerçevede Rusya ya da Çin’in “İran’ı kurtarması” gibi bir beklenti gerçek değildir. Zaten üç ülke yöneticilerinden de bugüne kadar böyle bir iddia ya da beklenti dile getirilmemiştir.

Ancak bu bilgilere ek olarak, İran’ın Rusya-Ukrayna Savaşı esnasında Rusya’ya "Şahid-136" isimli kamikaze insansız hava araçları temin etmesi ya da Çin’in Rusya’ya ciddi miktarda çifte kullanımlı malzeme sağlaması örneklerinde görüldüğü üzere, savaşın uzaması halinde bu ülkeler arasında birbirlerinin direncini artırmaya yönelik adımlar gelebilir. Özellikle Çin’in sahip olduğu elektronik, uydu ve sinyal istihbaratı gibi yetenekleri arka planda İran’a sağlaması, İran’ın İsrail ve ABD karşısındaki saldırılarını daha etkili hale getirebilir.

[Dr. Hakkı Uygur, Milli İstihbarat Akademisi Başkan Yardımcısıdır.]

*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.